درسنامه آموزشی ارتباط مؤثر هنرستان

برخی از شایستگی‌هایی که در این پودمان به‌دست می‌آورید:

- مهارت در برقراری ارتباطی معقول، منطقی و قاطعانه با دیگران.
- شناخت پل‌ها و موانع ارتباطی و رعایت عینی و عملی آنها در ارتباط با دیگران.
- کسب مهارت‌های توجه کردن، گوش دادن، صحبت کردن، مطالعه کردن، نوشتن و غیره و استفادۀ درست از آنها در عرصه‌های ارتباطی.
- شناخت افکار، عقاید، استعدادها و توانایی‌های خویش و استفاده از این شناخت‌ها برای اصلاح روابط با خود، خدا، مردم و سایر مخلوقات الهی.
- توانایی کنترل احساسات و هیجانات خویش و داشتن رابطه‌ای سالم و سازنده با همۀ اطرافیان.

درس 6: سبک‌های ارتباطی

شما چگونه خواسته‌های خود را با دیگران در میان می‌گذارید؟ آیا احساسات خود را در برقراری ارتباط با دیگران نشان می‌دهید؟ آیا به لحن کلام خود در هنگام صحبت کردن با دیگران و درخواست کردن از آنها توجه می‌کنید؟ افراد ممکن است در شرایط متفاوت از سبک‌های ارتباطی متفاوتی استفاده کنند اما معمولاً از یک سبک رفتاری، بیشتر استفاده می‌کنند. سبک شما در برقراری ارتباط با دیگران چگونه است؟

سبک‌های ارتباطی

افراد در برقراری ارتباط با دیگران از شیوه‌ها، روش‌ها و رفتارهایی برای بیان و تأمین خواسته‌ها، نیازها و احساسات خود استفاده می‌کنند، که به آنها «سبک‌های ارتباطی» گفته می‌شود. آنها در برقراری ارتباط، هیجانات و احساسات خود را به نوعی نشان می‌دهند. سبک‌های ارتباطی را در نمودار 1-6 ملاحظه می‌کنید.

سبک ارتباطی منفعلانه

آیا همیشه در رفتار با دیگران سکوت می‌کنید؟ آیا ترس از این دارید که مورد انتقاد دیگران قرار بگیرید؟

«انفعال» یعنی اهمیت ندادن به نیازها و خواسته‌های خود و پذیرفتن خواسته‌های دیگران. به عبارت دیگر، رفتار منفعلانه، ابراز نکردن نیازها، احساسات و نظرهای خود یا ابراز آنها به نحوی ضعیف است به طوری که دیده و شناخته نشوند. این افراد شدیداً رفتار خود را کنترل می‌کنند و اولویت زندگی آنها خواسته‌های دیگران است. البته باید توجه داشت که رفتار منفعلانه با داشتن روحیۀ ایثار و فداکاری بسیار متفاوت است. اولی ناشی از ضعف نفس و کم رویی و صفتی ناپسند است ولی دومی، ناشی از ایمان و معرفت و عملی هدفمند است که خداوند متعال دارندگان این صفت را ستایش کرده است.

الف) ویژگی‌های رفتاری افرادی که سبک ارتباطی منفعلانه دارند:

- به حقوق شخصی خودشان بی‌توجه هستند.
- به دیگران اجازه می‌دهند به حریم خصوصی آنها وارد شوند.
- افکار، عقاید و احساسات خود را بیان نمی‌کنند.
- از تأیید نشدن و مورد انتقاد قرار گرفتن توسط دیگران دچار ترس می‌شوند.
- به دیگران اجازه می‌دهند که حقوق و احساسات آنها را نادیده بگیرند.
- این افراد قدرت «نه گفتن» در برابر خواسته‌های غیرمنطقی دیگران را ندارند.
- به ظاهر افرادی متواضع، مهربان و از خودگذشته‌اند، اما وقتی حقوق‌شان نادیده گرفته می‌شود ناراحت می‌شوند.

ب) هدف اصلی افرادی که سبک ارتباطی منفعلانه دارند:

- راضی نگه داشتن دیگران و اجتناب از تعارض.
- آنها فکر می‌کنند برای اینکه مؤدّب باشند لازم است تسلیم خواسته‌های دیگران شوند.

سبک ارتباطی پرخاشگرانه

آیا دوست دارید رفتار دیگران را کنترل کنید؟ آیا همیشه در رفتار با دیگران اولویت با نظر و عقیدهٔ شماست؟

«پرخاشگرانه» یعنی ایستادگی سرسختانه برای به کرسی نشاندن نظرات خود و ابراز عقاید و احساسات به شیوه‌ای نامناسب. فرد برای بیان خواسته‌ها و نیازهای خود، بدون در نظرگرفتن حقوق و احساسات دیگران، در رفتار کلامی و غیرکلامی خود به پرخاشگری، تمسخر، تهدید و تحقیر روی می‌آورد. این سبک، مقابل سبک منفعلانه است.

الف) ویژگی‌های رفتاری افرادی که سبک پرخاشگرانه دارند:

- فقط به منافع خود توجّه می‌کنند.
- خود را برتر و غالب بر دیگران می‌دانند.
- به حقوق و خواسته‌های دیگران توجّه نمی‌کنند.
- از شکست در مقابل دیگران ترس دارند.
- نمی‌توانند خشم خود را کنترل کنند.
- به دنبال تسلط یافتن بر دیگران و کنترل موقعیت خود هستند.
- همه چیز را مال خود می‌دانند و از کلمهٔ «من» زیاد استفاده می‌کنند.

ب) هدف اصلی افرادی که سبک ارتباطی پرخاشگرانه دارند:

- امتیاز گرفتن از دیگران؛
- برنده شدن و غلبه بر دیگران بدون رعایت حقوق آنها.

سبک ارتباطی قاطعانه

آیا قبل از عمل کردن، به آثار و نتایج عمل خود فکر می‌کنید؟ آیا در رفتار خود به افکار و احساسات دیگران احترام می‌گذارید؟ هر کس سعی می‌کند خواسته‌ها، نیازها، افکار و عقاید، احساسات و رفتار خود را بدون اضطراب و ناراحتی به شیوه‌ای صادقانه، صریح و محترمانه، با رعایت کردن حقوق دیگران، بیان کند. سبک ارتباطی قاطعانه، در واقع همان «مهارت ابراز وجود» است. ابراز وجود یعنی نظر خود را صادقانه بیان کردن و تواناییِ «نه گفتن» است به چیزهایی که مورد نظر فرد نیست. سبک ارتباطی قاطعانه، جایگزینی است برای رفتارهای پرخاشگرانۀ کسانی که حق دیگران را ضایع می‌کنند و رفتارهای انفعالی کسانی که حق خود را نادیده می‌گیرند.

الف) ویژگی‌های رفتاری افرادی که سبک قاطعانه دارند:

- به حقوق خود و دیگران احترام می‌گذارند.
- اعتماد به نفس بالایی دارند.
- از دیگران حمایت می‌کنند.
- مسئولیّت تصمیم گیری‌ها و اعَمال و رفتار خود را می‌پذیرند.
- برای ارتباط با دیگران، به جای کل «من» از کلمۀ «ما» و «شما» استفاده می‌کنند.
- افکار، عقاید و احساسات خود و دیگران را به رسمیت می‌شناسند و به آنها اهمیت می‌دهند.

ب) هدف اصلی افرادی که سبک ارتباطی قاطعانه دارند:

- رعایت عدالت برای هر دو طرف ارتباط (رسیدن به حقوق خود از یک سو و انجام مسئولیت‌ها و وظایف خود در مقابل دیگران از سوی دیگر).
- ترویج احترام متقابل و جلوگیری از سوء استفادۀ دیگران.

تقویت سبک ارتباطی قاطعانه

چگونه می‌توانیم با دیگران رفتاری صحیح و موثرّ داشته باشیم؟ افراد برای داشتن روابط مؤثر با دیگران باید به دنبال رفتار صحیح در موقعیت‌های مختلف باشند. افراد می‌توانند با یادگیری رفتار صحیح، به بهبود ارتباط با دیگران کمک کنند. رفتار قاطعانه شامل : «درخواست کردن» و «آری و نه» گفتنِ قاطعانه و منطقی است. برای یادگیری درخواست کردن منطقی سه مرحله وجود دارد:

مرحلۀ 1: درخواست خود را بسنجید: ابتدا فکر کنید که آیا گفتار و رفتار شما صحیح است؟ آیا واقعا درخواست شما در حد توانایی‌ها و اختیارهای فرد مقابل است؟

مرحلۀ 2: وضعیت خود را شرح دهید: شما باید وضعیتی را که در آن قرار دارید، برای فرد مقابل شرح دهید. مثلا اگر می‌خواهید از دوست خود قرض بگیرید وضعیت مالی خود را برای او شرح دهید.

مرحلۀ 3: درخواست خود را دقیق و محترمانه بیان کنید: از جملات منفی استفاده نکنید. کلمات و جملات خود را روشن و واضح و محترمانه بیان کنید. در گفتار و رفتار خود احترام و ادب فرد مقابل را رعایت کنید.

درس 7: پل‌ها و موانع ارتباطی

زندگی پویا و شایستۀ افراد در گِرو روابط مثبت و سازندۀ آنهاست. سلامت عقلانی، جسمانی و روانی افراد در گرو برقراری روابط مثبت با خود، با خدا، با مخلوقات و با دیگران است و میزان موفقیت افراد در برقراری ارتباطی مثبت و سازنده می‌تواند هویت افراد را شکل دهد و سلامت جامعه را تأمین کند.

ارتباط مثبت و مؤثر

به نظر شما چرا ارتباط بین بعضی افراد خوب است؟ آیا شما به خوبی با دیگران ارتباط برقرار می‌کنید؟ به نظر شما ارتباط مثبت چه نوع ارتباطی است؟

ارتباطی مثبت است که فرایند ارسال پیام میان فرستنده و گیرندۀ پیام به‌صورت مستمر انجام شود و آنها به خوبی مفهوم پیام یکدیگر را درک کنند و ارتباط آنها تا دستیابی به نتیجۀ مورد نظر قطع نشود.

پل‌های ارتباطی

چه عواملی باعث می‌شود که ارتباط مثبت میان افراد برقرار شود؟ زمانی که شما با دوست خود ارتباط برقرار می‌کنید چه عواملی باعث می‌شود ارتباط به خوبی برقرار شود؟

بهترین عامل در ارتباط مثبت و مؤثر این است که «فرستنده»، پیام را به درستی ارسال کند و «گیرنده»، پیام را به خوبی دریافت کند. اما عوامل دیگری هم وجود دارد که می‌تواند در برقراری ارتباط موثّر، مفید باشند که به این عوامل «پل‌های ارتباطی»، می‌گویند. به عبارت دیگر، پل‌های ارتباطی عواملی کلامی و غیرکلامی‌اند که به دریافت و درک پیام کمک می‌کنند. برخی از پل‌های ارتباطی را در نمودار 1-7 مشاهده می‌کنید.

ابراز احساسات

آیا شما هنگام برقراری ارتباط با دیگران احساسات خود را نشان می‌دهید؟ آیا به طرف مقابل نشان می‌دهید که برای او احترام قایل هستید؟

ابراز احساسات یعنی نشان دادن طرز تفکر، نگرش و احساسات در نوع پیام و نحوۀ ارسال آن. ابراز احساسات از طریق ارتباط کلامی و غیرکلامی می‌تواند در درک مفهوم پیام مؤثر باشد. بنابراین، برای اینکه ارتباط مثبت و مؤثر برقرار شود، احساسات باید به نوعی در ارسال و دریافت پیام نشان داده شوند.

خوش برخورد بودن

برخورد شما هنگام برقراری ارتباط چگونه است؟ آیا صمیمانه برخورد می‌کنید؟ اولین برخورد، نقش بسیار مثبت و سازنده‌ای در زمینۀ نگرش دیگر افراد نسبت به شما دارد. خوش برخورد بودن افراد به واسطۀ رفتار کلامی و غیرکلامی شاملِ سالم و احوال‌پرسی، تبسّم بر لب داشتن، احترام به طرف مقابل و ... است.

انتخاب زمان مناسب برای صحبت

انتخاب زمان مناسب مطابق با شرایط و موقعیت، در برقراری ارتباط مثبت بسیار مؤثّر است. بنابراین برای برقراری ارتباط مثبت باید به زمان مناسب آن توجّه کنید.

بیان خواسته

خواسته‌های خود را چگونه بیان می‌کنید؟ در بیان خواسته‌ها به چه عواملی توجه دارید؟ بیان خواسته‌ها یعنی افکار، عقاید، نظرها، خواسته‌ها و نیازهای خود را با دیگران مطرح کردن. برای بیان خواسته‌ها، باید به واژه‌ها و کلمه‌های صحیح و درست، کلام و لحن مؤدّبانه، تفاوت‌های فردی، درک مخاطب و... توجّه کرد.

ارتباط ضعیف

به نظر شما چرا گاهی اوقات ارتباط‌های افراد با یکدیگر ضعیف است؟ اگر فرستنده، پیام را به طور روشن، دقیق و مستقیم ارسال نکند و گیرنده، پیام را به‌طور درست دریافت نکند، ارتباطِ ایجاد شده ضعیف است.

موانع ارتباطی

در برقراری ارتباط ضعیف میان افراد، عواملی تأثیرگذار وجود دارد که به آنها موانع و اختلالات ارتباطی می‌گویند. این عوامل مانع از ارتباط مثبت و مفید می‌شوند. نمودار 7-2 برخی از این موانع ارتباطی را نشان می‌دهد.

تحقیر و توهین کردن

آیا در برقراری ارتباط با دیگران کسی را تحقیر کرده‌اید؟ آیا تاکنون به کسی توهین کرده‌اید؟ تحقیر به معنای کوچک کردن فرد است. توهین به معنای سبک کردن شخص و هر رفتاری است که موجب تحقیر دیگران می‌شود.

هدف از تحقیر و توهین، از میان بردن اعتبار، ارزش و شخصیت فرد است. توهین و تحقیر دیگران می‌تواند مانع از برقراری ارتباط مثبت شود و سبب می‌شود مخاطب، پیام را به‌درستی دریافت نکند.

عواملی که باعث می‌شوند فرایند ارتباط، کامل صورت نگیرد به دو بخش اختلال درونی و بیرونی تقسیم می‌شوند.

اختلال درونی:

این اختلال مربوط به خود اجزای ارتباط است و آن زمانی است که در مورد پیام، سوء تعبیر پیش آید. مانند زمانی که فرستندۀ پیام، برای انتقال پیام خود از کلماتی که درک آن برای گیرنده مشکل است استفاده کرده باشد، یا زمانی که کلمات برای فرستنده و گیرنده معانی متفاوتی دارند. برای کاهش این نوع اختلال باید از لغات و اصطلاحات ناآشنا پرهیز کرد و لغات و اصطلاحات را مطابق با علایق و توانایی گیرندۀ پیام به کار بُرد.

اختلال بیرونی:

این اختلال، از محیط بیرون ناشی می‌شود و مانع از انتقال فیزیکی پیام می‌شود مانند: سروصدا، خرابی وسیلۀ برقراری ارتباط، نور کم، سرما یا گرمای بیش از حد و ... .

بی‌توجهی

بی‌توجهی عامل مهمی است که می‌تواند فرد را نسبت به برقراری ارتباط دلسرد کند. بی‌توجهی در برقراری ارتباط شاملِ بی‌توجهی نسبت به گفتار، زمان، شخصیت، احترام فرد مقابل و ... است.

قطع کردن صحبت دیگران

آیا دوست دارید دیگران صحبت شما را قطع کنند؟ آیا شما تاکنون صحبت دیگران را قطع کرده‌اید؟

قطع کردن صحبت دیگران یعنی افراد با رفتارهای کلامی و غیرکلامی خود مانع صحبت کردن دیگران شوند که نوعی اخلال است و منجر به برقراری ارتباط ضعیف می‌شود.

درس 8: مهارت‌های ارتباطی

مهارت‌ها و روش‌های ارتباطی، رفتارهایی هستند که اساس ارتباط‌های مؤثر و رو در رو را تشکیل می‌دهند و مجموعه‌ای از توانایی‌ها را برای سازگاری افراد با یکدیگر و شکل‌گیری رفتارهای مثبت و مفید به افراد می‌آموزند. همچنین افراد را قادر می‌سازند نقش خود را در جامعه به خوبی ایفا کنند. بنابراین، کسی که دارای مهارت ارتباطی است با دیگران به شکلی ارتباط برقرار می‌کند که بتواند به حقوق، الزامات، رضایت خاطر یا وظایف خود در حد معقولی دست یابد، بی‌آنکه حقوق دیگران را نادیده بگیرد. برخی از این مهارت‌ها عبارت‌اند از: توجه‌ کردن، گوش دادن، صحبت کردن، تفکر کردن، مطالعه کردن و نوشتن.

مهارت توجّه کردن

آیا به اطراف خود توجه کرده‌اید؟ توجه کردن چقدر می‌تواند در برقراری ارتباط با دیگران به شما کمک کند؟ اوّلین مهارت در برقراری ارتباط، «توجه کردن» است. توجه کردن در لغت به معنای روی آوردن و قصد کردن به سوی چیزی یا کسی است. توجه به سخن‌های مخاطب، توجه به رفتارها و حرکات بدن مخاطب، توجه به نوشته‌ها و... باعث می‌شود مطالب به درستی دریافت شوند. اهمیت توجه کردن زمانی نمایان می‌شود که ارتباط غیرکلامی مطرح باشد. توجه کردن، ارتباطی غیرکلامی است که نشان می‌دهد شما به فردِ در حال صحبت، دقیقاً گوش می‌دهید.

تقویت مهارت توجه کردن

برای اینکه بتوان مهارت توجه کردن را در خود تقویت کرد، باید نکاتی را مدنظر قرار داد، از جمله:

- مایل شدن به سمت گوینده: با این کار، گوینده در می‌یابد که به سخن او توجه می‌شود.

- قرار گرفتن رو در روی شخص گوینده: با این کار هم «گیرنده» پیام را بهتر دریافت می‌کند و هم علاقۀ فرستنده به برقراری ارتباط بیشتر می‌شود.

- قرار گرفتن در سطح چشمی یکسان: مثلا اگر گوینده روی زمین است شنونده هم روی زمین می‌نشیند و به او توجه می‌کند.

- حرکت کردن با سخن گوینده: شخصی را که هنگام گوش دادن به حرف گوینده هیچ علامتی از خود نشان نمی‌دهد، نمی‌توان فردی تلقی کرد که به سخن توجه می‌کند.

- برقراری تماس چشمی با گوینده: این نشانه، فرد را متوجه سخنان گوینده می‌کند.

مهارت گوش دادن

منظور از گوش دادن چیست؟ گوش دادن چقدر می‌تواند در برقراری ارتباط شما با مخاطب مؤثر باشد؟ دوّمین مهارت در برقراری ارتباط، «گوش دادن» است. گوش دادن فراتر از شنیدن است. زیرا شنیدن یک فعالیت جسمی است که نیازی به مهارت ندارد و ممکن است غیر ارادی نیز حاصل شود؛ اما گوش دادن یک فعالیت ذهنی و ارادی است و به معنیِ «یافتن مفهوم رفتار دیگران در ذهن خود» است. به عبارت دیگر، گوش دادن یا شنود مؤثّر به معنای تلاش فعّالانه برای دریافت پیام، رمزگشایی صحیح و تفسیر دقیق، کامل و درک معنای آن است.

روش‌های صحیح گوش دادن

1- پیام‌ها و اطلاعات را بشنوید. از قضاوت شتاب زده در مورد موضوع و شخص گوینده یا سخنران اجتناب کنید و برای دریافت پیام‌ها تمرکز کامل داشته باشید.
2- به سخنان فرد مقابل کاملاً توجه کنید و با وی تماس چشمی برقرار سازید. برقراری تماس چشمی بدان معنا نیست که به فرد مقابل خیره شوید بلکه با حرکاتی مانند تکان دادن سر، لبخند زدن و ... توجه و علاقۀ خود را به صحبت فرد مقابل نشان دهید.
3- نمادها و رفتارها را رمزگشایی کنید.
4- اطلاعات دریافت شده را ارزیابی کنید.
5- اطلاعات را در حافظۀ خود ذخیره کنید.
6- بازخورد (یا پاسخ) سازنده دهید.

برای اینکه بتوانید فعالانه گوش دهید باید چه مواردی را مدنظر قرار دهید؟ برای گوش دادن فعّال روش‌هایی به شرح زیر وجود دارد:

1- توجه به فرد مقابل

- پایان دادن به گفت‌وگوهای درونی: یکی از آفت‌هایی که مانع از گوش دادن فعّال می‌شود، توجه کردن به نداهای درونی است.
- دست‌ها باز: دست‌های خود را از حالت گره زده باز کنید.
- پاها: کف پاها را روی زمین قرار دهید.
- کمی به طرف گوینده متمایل شوید. گردن متمایل، نشان دهندۀ پذیرا بودن شنونده است.
- اثر آینه‌ای: با ظرافت نشانه‌های غیرکلامی و هیجان‌های او را تکرار و از تکیه کلام «خب»، «دیگه چه خبر؟» استفاده کنید.

2- سؤال کردن:

نشان دادن علاقه به برقراری ارتباط است.

3- بازخورد دادن:

واکنش نشان دهید و حرف‌های او را تکرار و خلاصه کنید.

مهارت صحبت کردن

میزان اثرگذاری کلام در برقراری ارتباط چگونه است؟ سوّمین مهارت در برقراری ارتباط، صحبت کردن است. «صحبت‌کردن» مقدمه و ابزار معاشرت، رفاقت و همنشینی با اشخاص دیگر است. مهارت در صحبت کردن به معنای بیان کلماتی است که شنوندگان بتوانند آن را درک کنند. در برقراری ارتباط از طریق صحبت کردن، هدف جذب مخاطب به سخنان و پیشبرد اهداف خود است و این کار با رعایت نکات اخلاقی (مانند ادب، احترام، ملایمت، خودداری از تحقیر، توهین، تمسخر ،دروغ، خشونت، تندی و ...)، نتایج بهتری به دنبال خواهد داشت و لذا خداوند در قرآن از زبان حضرت موسی (ع) برای هدایت فرعونیان می‌فرماید: «و گره از زبانم بگشای تا سخنم را دریابند»، سرانجام خداوند به آن حضرت و برادرش هارون دستور می‌دهد که برای هدایت فرعون و فرعونیان از سخنان نرم و ملایم بهره بگیرند تا شاید آنان متذکر شده و هدایت یابند.

روش‌های صحیح صحبت کردن

1- برای صحبت کردن آماده شوید و مطالب را یک بار در ذهن مرور کنید.
2- مخاطب یا مخاطبان خود را بشناسید تا بتوانید با آنها آسان‌تر صحبت کنید.
3- ممکن است در سخنانتان اشتباه دستوری باشد ولی هم چنان مسلّط و با اعتماد به نفس صحبت کنید.
4- با مخاطبان خود تعامل برقرار کنید و تماس چشمیِ با آنها را حفظ کنید.
5- صحبت خود را صادقانه و با شور و شوق انتقال دهید.
6-    صحبت خود را با یک نتیجه‌گیری مثبت به پایان برسانید.
7- سخنانتان را ساده، کوتاه و با زبان قابل فهم بیان کنید.

تفکر کردن

تفکر کردن در گفتار، رفتار و اعمال خود می‌تواند انسان را به اشتباهات و کاستی‌های خود آگاه کند. بنابراین لازم است انسان در طول روز به اعمال خود بیندیشد. خدا در قرآن کریم می‌فرماید :«بگو من فقط به شما یک پند می‌دهم و آن اینکه چه به صورت گروهی و چه به صورت فردی برای خدا قیام کنید و سپس بیندیشید.» زیرا تفکر و اندیشه است که انسان را به نقایص و ضعف‌های گفتاری و رفتاری خود و دیگران آشنا می‌سازد و در همۀ امور راه گشای او خواهد بود.

مهارت مطالعه کردن

مطالعه کردن تا چه اندازه می‌تواند در برقراری ارتباط با دیگران به شما کمک کند؟

نگریستن به هر نوشته‌ای برای واقف شدن به آن و تفکر و اندیشه دربارۀ آن را «مطالعه» می‌گویند. مهارت در مطالعه به معنای افزایش کیفیت مطالعه در مدت زمان معیّن است. برای کسب مهارت مطالعه، فرد باید توانایی تندخوانی خود را تقویت کند و تمرکز خود را بر روی متن افزایش دهد تا هنگام مطالعۀ نامه، پیام و... که از فردی به دستش می‌رسد، منظور شخص نویسنده را به سرعت و به طور صحیح دریافت کند.

روش‌های صحیح مطالعه کردن

1- کتاب، دفترچه، خودکار و یک ماژیک برای مطالعه تهیه کنید.
2- صداهای مزاحم را کنترل کنید.
3- زمان را در نظر بگیرید.
4- جمله به جمله بخوانید تا مفهوم جمله را دریافت کنید یا به جملۀ مهمی برسید.
5-  با ماژیک کنار جملات مهم علامت بزنید.
6- جملات مهم یا مفهومی را که به آن دست یافتید به صورت متن، شکل یا نقشۀ ذهنی در دفتر ثبت کنید.
7- پس از اتمام مطالعه، 10 تا 15 دقیقه مطالب نوشته شدۀ خود را مطالعه کنید و کنار آنها علامت بزنید.

مهارت نوشتن

به اندیشه و مطلبی که توسط قلم بر روی کاغذ می‌آید «نوشتن» می‌گویند. مهارت در نوشتن به فرد این امکان را می‌دهد که پیام خود را با وضوح و سهولت به مخاطب انتقال دهد. بنابراین برای تقویت مهارت نوشتن، باید به تکرار و تمرین آن پرداخت.

ممکن است از شما خواسته شود که گزارشی تهیه کنید یا نامه‌ای بنویسید. انجام دادن این کارها نیازمند تکرار و تمرین نوشتن است و از این طریق آمادگی لازم را برای خوب نوشتن به دست می‌آورید. اهمیت «نوشتن» و نقش آن در فرهنگ و تمدن بشری به قدری مهم است که خداوند متعال هم به ابزار نوشتن یعنی قلم و هم به مطالب نگارش یافته به وسیلۀ قلم، سوگند یاد کرده و فرموده است: «سوگند به قلم و آنچه [افراد] به وسیلۀ آن می‌نویسند». پیامبر اکرم (ص) نیز در این مورد می‌فرمایند: «دانش را با نگارش آن به بند بکشید».

روش‌های صحیح نوشتن

1- قبل از نوشتن مطالعه کنید.
2- جملات را کوتاه، ساده، قابل فهم و کامل بنویسید.
3- زمان را در نظر بگیرید و علائم نگارشی را رعایت کنید.
4- جملات را مؤدّبانه بنویسید.
5- مکرر و مداوم بنویسید. یک مطلب را چندین دفعه بنویسید تا در نوشتن آن مسلّط شوید.
6- سلیقۀ مخاطبانتان را در نظر بگیرید.
7- فهرست وارسی و چرک‌نویس تهیه کنید.

درس 9: خودشناسی و خود آگاهی

منظور از خودشناسی چیست و چگونه نسبت به خود شناخت کسب کنیم؟ به نظر شما شناخت خود تا چه اندازه در برقراری ارتباط با دیگران مؤثر است؟

اولین گام در برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، برقراری ارتباط درست با خود است. برخی افراد از استعدادها و توانایی خود، آگاه نیستند. بنابراین باید نسبت به توانایی‌هایی خود آگاه شوند تا به خود اعتماد پیدا کنند. این احساس رضایت و اعتماد، موجب احترام قایل شدن برای خود و در نتیجه احترام قایل شدن برای دیگران و عقاید آنها می‌گردد. شخصیت هر فرد، شامل افکار، عقاید، احساسات و رفتارهای اوست. اکثر افراد در توصیف ویژگی‌های رفتاری، احساسی و افکار خود برای دیگران دچار مشکل هستند. این افراد فقط در مورد ویژگی‌های کلّی و عمومی خود از جمله سن، جنس، نام خانوادگی، تحصیلات، وضعیت شغلی و ... صحبت می‌کنند و از ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری خود اطلاعات کافی و مناسبی ندارند. نمی‌دانند که چه کارهایی را خوب می‌توانند انجام دهند؟ چه تفکرات خوب و مثبتی دارند؟ چرا مهربان هستند؟ و ...

برای خودشناسی، ابتدا باید تعاریفی از فکر، احساس و رفتار آدمی بدانیم و بعد به دنبال این ویژگی‌های شخصیتی در خود باشیم.

فکر چیست؟

در تعریف فکر می‌توان گفت یکی از اعمال ذهنی است که بشر می‌تواند با به کارگیری آن، شناخت یا توان تحلیل مسائل را به‌صورت تجربی و استدلالی پیدا کند. مجموعۀ باورها، نگرش‌ها و نظرهای فرد، افکار او را تشکیل می‌دهند.

میل و احساس چیست؟

وجود احساسات یا امیال به انسان‌ها کمک می‌کند تا با هم ارتباط برقرار کنند. احساسات، بیانگر وضعیت روانی افراد است و برای رفتار مناسب در شرایط مختلف بسیار مهم اند. مجموعه‌ای از حالات هیجانی مانند، خشم، تنفر، شادی، عشق، اندوه، آرزو، ترس و... احساسات هر فرد را تشکیل می‌دهند. احساس کسی که می‌خندد یا گریه می‌کند، برای هر فردی قابل فهم است.

رفتار چیست؟

به هر فعالیت و عملی که موجود زنده انجام می‌دهد و متضمن فعالیت جسمانی، عاطفی و عقلی او باشد «رفتار» می‌گویند، این اصطلاح برای هر عمل خاصّ یا مجموعۀ اعمال به کار می‌رود «رفتار»، نوعی اقدام و عمل است، نه فقط یک صفت یا ویژگی مانند عصبانیت و یا ماهر بودن.

خودشناسی و خودآگاهی

شما به چه چیزهایی علاقه دارید؟ چه ویژگی‌ها و استعدادهایی دارید؟ توانایی‌های شما در چه زمینه‌ای است؟ آیا به نقاط قوّت و ضعف خود آگاه هستید؟

خودشناسی از دو بخش «خود» و «شناختن» تشکیل می‌شود، که در این مبحث، «خود» شاملِ خودِ اجتماعی، خودِ عقلانی، خودِ جسمانی، خودِ معنوی و ... می‌شود که انسان برای رسیدن به خودشناسی باید از این ابعاد خود آگاه باشد.

«خودشناسی»، توانایی شناخت خود و آگاهی از خصوصیات، نقاط ضعف و قوّت، خواسته‌ها، ترس‌ها و گرایش‌های خویش است. خودآگاهی مهارتی است که به شما کمک می‌کند که شناخت بیشتری از  مهارت‌ها، استعدادها، توانایی‌ها و علایق، امکانات، ویژگی‌های منحصر به فرد، اهداف و نقاط قوّت و ضعف خود داشته باشید. با تکیه بر نقاط قوّت خود، برای بهبود نقاط ضعف خود تلاش کنید. آگاهی از نقاط ضعف باعث می‌شود که فرد با استفاده از این آگاهی بتواند تسلط بیشتری بر خود داشته باشد، از نیازهای خود اطلاع یابد و یاد بگیرد که از مسیرهای سالم نیازهای خود را مرتفع سازد، در زندگی خود اهداف واقعی را دنبال کند و از دنبال کردن اهداف غیرواقعی و تخیّلی پرهیز نماید؛ چرا که اهداف غیر واقع بینانه باعث ناکامی و به تَبَع آن سبب خشم و خشونت می‌شوند. در نهایت، خودشناسی و خودآگاهی باعث می‌شود که افراد ارزش‌های واقعی خود را کسب کنند و از زندگی خود رضایت کافی داشته باشند. در مبحث مخاطب شناسی به طور کامل با ویژگی‌های شخصیتی آشنا می‌شوید.

تقویت اعتماد به نفس

اعتماد به نفس چیست؟ شما در چه زمینه‌هایی اعتماد به نفس دارید؟ آیا اعتماد به نفس یعنی انجام دادن کاری بدون کسب آگاهی است؟ یک میهمانی را در نظر بگیرید. در این میهمانی همۀ افراد، فرصت دارند با یکدیگر صحبت کنند ولی برخی افراد می‌توانند با همه ارتباطی مؤثر برقرار کنند. علت این امر چیست؟

اعتماد به نفس به این معنی است که فرد توانایی و قابلیت‌های خود را باور کند. به عبارت دیگر، خودباوری و متّکی بودن به خود در برابر اِتّکاء به دیگران را اعتماد به نفس می‌گویند. البته اعتماد به نفس با مغرور بودن متفاوت است.

غرور یک صفت شیطانی است و علت آن، غفلت از خداوند به عنوان منشأ و خالق همۀ توانایی‌ها و استعدادهاست و ممکن است در نهایت انسان را به کفر و طغیان در مقابل خداوند و ظلم و ستم نسبت به مردم و سایر مخلوقات الهی بکشاند ولی افراد با اعتماد به نفس و مؤمن، همۀ توانایی‌ها و داشته‌های خود را لطف و رحمتی از جانب خدا می‌دانند و در هنگام ناتوانی و فقر و نیاز، هرگز از لطف و رحمت الهی مأیوس نمی‌شوند. در حالی که افراد مغرور در توانمندی‌های خود توجهی به خداوند و عنایات او ندارند. خدا در قرآن و از زبان حضرت یوسف (ع) این حقیقت را اینگونه بیان می‌کند :«این نعمت از کرم خدا بر ما و بر مردم است، ولی بیشتر مردم ناسپاس‌اند.»

برای کسب اعتماد به نفس، شش مرحله وجود دارد که عبارت اند از:

1- تقویت عزّت نفس: طرز تفکر ونگاه عزت‌مندانه به خویش، قدرتمندترین ابزار انسان برای دستیابی به موفقیت و داشتن ارتباطی موفق است. افکار مثبت می‌توانند کیفیت یک زندگی را تعیین کنند. بنابراین نسبت به خود، افکار مثبت داشته باشید، نفستان را عزیز بدارید و به خود احترام بگذارید.

2- تغییر نگرش منفی: انتظار چیزهای بد در زندگی و افکار منفی در مورد خود و دیگران (مانند شکایت کردن، ناله و ...) را از ذهن خود حذف کنید.

3- تمرکز بر رشد شخصی: به جای فکر کردن به شکست‌ها، فعالانه به دنبال کسب پیشرفت در روابط و کارتان باشید. در این مسیر، مطالعه کردن، گوش دادن به برنامه‌های آموزشی، شرکت در سخنرانی‌ها و ... می‌توانند مؤثر واقع شوند.

4- حذف نگرانی‌های بی مورد برای آینده: در صورت تلاش و جدیّت و داشتن طرح و برنامه‌ریزی برای آینده، نگران آنچه که اتفاق نیفتاده، نباشید و از لطف و رحمت خداوند هرگز ناامید نشوید.

5- فکر کردن به رؤیاها، طرح‌ها، برنامه‌ها و موفقیت‌ها در آینده: فکر کردن به موفقیت‌هایی که در آینده می‌خواهید به آنها دست یابید و تصوّر آنها در ذهن، انرژی و قدرتی در تلاش برای کسب موفقیت به شما منتقل می‌کند.

6- مرور موفقیت‌ها: مرور موفقیت‌های شما در زندگی و در کسب‌وکار، موجب می‌شود با انگیزه و انرژی بیشتری به پیش روید.

درس 10: کنترل هیجانات و استرس

هیجان

هیجان و احساس چیست؟ به نظر شما چرا شناخت احساسات و هیجانات مهم است؟ چه چیزهایی شما را خوشحال می‌کند؟ چه چیزهایی شما را غمگین می‌کند؟

هیجان، تغییرات جسمانی در مغز، عروق و ماهیچه‌های بدن است، که تحت تأثیر عوامل و محرک‌های بیرونی، اتفاق می‌افتد و در چهره، ظاهر، خُلق و خو و رفتار فرد، بروز پیدا می‌کند. بخشی از رفتارهای افراد تحت تأثیر هیجانات و احساسات هستند. مثلاً وقتی خوشحال هستید ممکن است شروع به خندیدن کنید. بنابراین برای اینکه بتوانید رفتارهای خود را کنترل کنید لازم است با هیجانات و احساسات خود آشنا شوید. در نمودار 1- 10 مواردی از حالات هیجانی، نشان داده شده است.

استرس

فشار روانی یا استرس چیست؟ آیا تاکنون به آن دچار شده‌اید؟ چه زمان‌هایی فشار روانی بیشتری به شما وارد می‌شود؟ استرس در لغت، به معنای فشار روانی و در اصطلاح، پاسخی جسمانی، روانی یا رفتاری نسبت به تغییرات، محرک‌ها و شرایط مثبت یا منفی محیطی است. کنترل هیجانات و استرس، مقابله و تلاش فرد برای از میان بردن یا کاهش و تحمّل شرایط و عوامل استرس زا است.

انواع استرس

استرس، از نظر کیفیت به دو نوع تقسیم می‌شود. (نمودار 2-10)

استرس مثبت

استرسی است که فرد در شرایط خوشایند (مثل مراسم خواستگاری) دچار آن می‌شود.

استرس منفی

استرسی است که فرد در شرایط ناخوشایند (مثل انتظار برای گرفتن جواب آزمایش خون پدر بیمار) دچار آن می‌شود.

تأثیر شدت استرس بر عملکرد افراد 

به نظر شما نوع استرسی که در موقعیت‌های مختلف به افراد وارد می‌شود یکسان است و افراد در مقابل حوادث و اتفاقات مشابه، استرس یکسانی دارند؟

استرس افراد از نظر شدّت، در سه سطح قرار می‌گیرد:

استرس خیلی کم (تفریطی)

بعضی از افراد در مقابل پدیده‌ها و حوادث استرس‌زایی مانند ترافیک، ازدواج، بیماری، مصاحبۀ شغلی، مرگ نزدیکان و مواردی از این قبیل به ندرت دچار استرس می‌شوند و چنان آرام و خون سردند که نمی‌توانند به موقع از خود عکس‌العمل مناسبی نشان دهند. این افراد به مصداق ضرب المثل «دنیا را آب می‌برد، این‌ها را خواب می‌برد» معمولاً از اقدام به موقع، به اندازه و عاقلانه عاجزاند.

استرس متعادل

دسته‌ای دیگر از افراد در مقابل حوادث و پدیده‌های استرس‌زا به گونه‌ای تحت تأثیر قرار می‌گیرند که ضمن حفظ تعادل و خون سردی خود و با بررسی عاقلانۀ همۀ جوانب و اطراف حوادث، به موقع و به اندازه از خود عکس‌العمل مناسب نشان می‌دهند به گونه‌ای که نه بی تفاوت می‌مانند و نه خود را می‌بازند. استرس این افراد از نوع متعادل و مناسب است.

استرس خیلی زیاد (افراطی)

بعضی از افراد در مقابل همین پدیده‌های استرس‌زا چنان دچار استرس شدید و بیمارگونه می‌شوند که گویی دنیا به آخر رسیده است و همه چیز خود را از دست داده‌اند. این افراد همۀ درها را به روی خود بسته می‌بینند و در نتیجه از انجام هر اقدام مثبتی ناتوان و عاجزاند. استرس این گونه افراد از نوع افراطی است.

بنابراین وجود سطح متعادلی از استرس در انسان، لازم و ضروری است. اما استرس خیلی زیاد و استرس خیلی کم، بر عملکرد فرد تأثیر منفی داشته و فرد، در این دو حالت، ضعیف‌ترین عملکرد را از خود نشان می‌دهد.

راه‌های کنترل استرس

چگونه می‌توانید استرس خود را کنترل کنید؟ زمانی که دچار استرس می‌شوید چه کارهایی انجام می‌دهید؟

کنترل استرس به معنای مقابله، کاهش یا تحمّل عوامل به وجود آورندۀ درونی و بیرونی استرس است.

چهار راهکار برای کنترل استرس وجود دارد، که در نمودار 3-10 به آنها اشاره شده است.

تنفس شکمی

انسان‌ها بر حسب عادت، سطحی نفس می‌کشند و تنها از قسمت بالای ریه یعنی بخشی از ریه برای تنفس استفاده می‌کنند. در تنفس ریوی، اکسیژن کمتری جذب می‌شود. تنفس ریوی سبب می‌شود که مغز، امواج کوتاه‌تر و سریع‌تری ارسال کند. در حالی که در تنفس شکمی، مغز امواج بلندتر و کندتری را تولید می‌کند که این نوع امواج، فرد را آرام می‌سازد. بنابراین، تنفس شکمی نه تنها اکسیژن بیشتری به بدن می‌رساند، بلکه کمک می‌کند تا سریع‌تر از استرس رها شوید و احساس آرامش کنید.

کنترل افکار

افکار و برداشت‌ها باید کنترل شوند و افکار غیرمنطقی، مشخص و اصلاح گردند تا مانع توقّعات بیش از حد از خود و دیگران شوند و در نتیجه، سبب بروز استرس نشوند.

حل مسئله

این مهارت، شامل هفت مرحله است:

1- شناسایی مسئله: علت استرس چیست؟
2- راهکار: من چه می‌خواهم؟
3- انتخاب جانشین‌ها: چه کاری می‌توان انجام داد؟
4- ملاحظۀ پیامدها: ممکن است، چه پیش آید؟
5- انتخاب راه حل: تصمیم چیست؟
6- اجرا: تصمیم را عملی می‌کنم.
7- ارزیابی: آیا حرکت من مؤثر است؟

آرام سازی

این راهکار، در واقع آموزش انقباض عضلانی تدریجی و روشی برای کاهش تنش در بدن است و با یادگیری و تمرین آن، به ماهیچه‌ها می‌آموزید که آرام شوند و به این ترتیب، تنش جسمی کمتری تجربه می‌شود.

ویژگی افراد مقاوم در مقابل استرس

- عزّت نفس و معنویت بالا؛
- حسّ کنترل بر خود؛
- حسّ طنز؛
- احساس تعهد و مسئولیّت‌پذیری؛
- کارآمدی.

ویژگی افراد آسیب‌پذیر و ناتوان در مقابل استرس

- کمال گرایی افراطی؛
- جدّی بودن بیش از اندازه؛
- اعتیاد به کار؛
- تعجیل در انجام دادن کارها؛
- عزت نفس پایین؛
- حسّاسیّت بیش از حد به گذر زمان.

درس 11: کنترل خشم و عصبانیت

آیا تا به حال به رفتارهای دیگران در هنگام عصبانیت توجه کرده‌اید؟ چه رفتارهایی نشان داده‌اند؟ آیا تاکنون به رفتارهای خود در زمانی که عصبانی شده‌اید توجه کرده‌اید؟

خشم، یکی از احساسات انسان است که همۀ افراد آن را تجربه می‌کنند. خشم، احساسی ناخوشایند یا واکنشی طبیعی به ناکامی، نارضایتی، بدرفتاری و موانع موجود در راه رسیدن به اهداف شخصی است. این احساس می‌تواند از یک هیجان کوچک ناخوشایند شروع شود و تا عصبانیت شدید و بروز رفتار پرخاشگرانه پیش رود. خشم زمانی که از کنترل فرد خارج شود می‌تواند مخرب باشد و مشکلاتی را در روابط شخصی و اجتماعی و کیفیت زندگی او به وجود آورد. از طرف دیگر، خشم سبب ایجاد تغییراتی مانند افزایش جریان خون، تپش قلب و غیر این‌ها در بدن می‌شود. بنابراین، خشم را باید به گونه‌ای کنترل کرد که نه تنها زیانی نداشته باشد بلکه منافعی نیز برای فرد به همراه داشته باشد.

تشخیص خشم

زمانی که خشمگین شده‌اید از نظر جسمی چه تغییراتی در بدن خود احساس کرده‌اید؟ از نظر روانی چه تغییراتی احساس کرده‌اید؟ به منظور کنترل خشم و عصبانیت، ابتدا باید آن را تشخیص داد و پیش از شدت پیدا کردن، آن را کنترل نمود. برای این منظور بهتر است فرد نسبت به علائم اولیه و هشدار دهندۀ بروز خشم در خود آگاهی پیدا کند. آگاهی از این علائم اولیه و هشدار دهندۀ بروز خشم می‌تواند وقت بیشتری را برای مداخله در اختیار فرد قرار دهد. این علائم در همۀ افراد یکسان نیست. برخی علائم عبارت‌اند از:

عوامل به‌وجود آورندۀ خشم

چه عواملی در ایجاد خشم در شما مؤثر است؟ بیشتر در چه لحظه‌هایی خشمگین می‌شوید؟ به طور کلی زمانی که فرد نتواند به نیازها و خواسته‌های خود دست یابد، خشم در او ایجاد می‌شود. عوامل متعددی موجب بروز خشم در افراد می‌شوند. از جمله:

1- گول خوردن؛
2- سرقت اموال؛
3- ازدحام جمعیت؛
4- ترافیک وسایل نقلیه؛
5- مورد ظلم واقع شدن؛
6- مسخره یا تحقیر شدن؛
7- داشتن یک هم اتاقی نامرتب؛
8- از دست دادن کار مورد علاقه؛
9- انتظار طولانی مدت برای دریافت خدمات گوناگون؛
10- مورد بی‌اعتنایی یا بی‌توجهی قرار گرفتن؛
11- قرار گرفتن در معرض پرخاشگری از طرف دیگران؛
12- آسیب دیدن از طرف دیگران (عمدی یا غیرعمدی).

راه‌های کنترل خشم و عصبانیت

چگونه می‌توان خشم و عصبانیت خود را کنترل کرد؟ زمانی که خشمگین می‌شوید چه عکس‌العملی نشان می‌دهید؟ زمانی که عصبانی می‌شوید چگونه خود را آرام می‌کنید؟ بهترین رفتار هنگام عصبانیت چه رفتاری است؟ روش‌ها و شیوه‌های زیادی وجود دارد که با انجام دادن آنها می‌توانید در کوتاه‌مدت و بلندمدت خشم خود را کنترل کنید. برخی از شیوه‌های کنترل خشم عبارت‌اند از:

- یاد خدا. یاد خدا و ارتباط با او از طریق خواندن نماز و دعا و غیر این‌ها می‌تواند موجب آرامش و فرو نشاندن خشم شود. خداوند در سورۀ بقره آیۀ 153 می‌فرماید: «از صبر و نماز کمک بگیرید زیرا خداوند قطعاً با صابران است»

- صبر کنید. سکوت کنید و کمی تأمّل و درنگ کنید.

- زبان خود را کنترل کنید. هنگام خشمگین شدن، نخستین مطلبی که باید به آن توجه کنید کنترل زبانتان است، یعنی هر سخنی را نگویید و اول فکر کنید.

- قبل از نشان دادن هرگونه واکنش، توضیح بخواهید. با طرح سؤال‌های مختلف، وقت را بگذرانید. می‌توانید از صحبت‌های دیگران نیز استفاده کنید و با آنها طرح سؤال نمایید. با این کار به آن فرد زمان می‌دهید که اشتباه خود را تصحیح کند.

- قبل از واکنش توضیح بخواهید. هنگام خشم، همیشه اولین راهی که به ذهن می‌رسد بهترین راه نیست، بنابراین با به تعویق انداختن خشم می‌توانید بهترین راه را برگزینید.

- به جای داد زدن حرف بزنید. در مورد سخنانی که بیان می‌کنید، کمی بیندیشید و صدایتان را بلند نکنید. در مورد چیزی که شما را عصبانی کرده است به آرامی توضیح دهید. سعی کنید قبل از اینکه پاسخ بدهید، به آنچه فرد مقابل‌تان هم می‌گوید، گوش کنید.

- در هنگام خشم تصمیم نگیرید. در هنگام خشم به هیچ‌وجه تصمیم نگیرید؛ زیرا در هنگام عصبانیت، تصمیم‌گیری عاقلانه و منطقی نخواهدبود. امام علی (ع) در این مورد می‌فرماید‌ «تواناترین مردم در تشخیص درست، کسی است که خشمگین نشود». (غررالحکم،ج 2،ص 408)

- نفس عمیق بکشید. در لحظۀ عصبانیت چند نفس عمیق بکشید. این کار باعث خون‌رسانی بهتر به سلول‌ها و بافت‌های بدن و فعالیت بهتر مغز می‌شود.

- به سلامت خود بیندیشید. عصبانیت موجب افزایش هورمون استرس در بدن شما می‌شود و نهایتاً فشار خون شما افزایش می‌یابد.

- چند راه مؤثر دیگر: صلوات بفرستید، هنگام خشمگین شدن مکان را ترک کنید، شروع به قدم زدن کنید، کمی آب بنوشید.